Zapraszamy do lektury artykułu czlonka Zespołu Prawnego BM RP-Ireneusza Wojewody.
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowym, „informacja o przebiegu służby funkcjonariusza na rzecz totalitarnego państwa”jest traktowana jako zaświadczenie, czyli urzędowe oświadczenie wiedzy, a nie oświadczenie woli organu.
Kluczowe cechy informacji IPN
- Brak charakteru władczego: Dokument ten nie rozstrzyga o prawach ani obowiązkach i nie kończy żadnego niezależnego postępowania administracyjnego.
- Charakter dowodowy: Stanowi on wyłącznie dowód z akt osobowych, który jest przekazywany do organu emerytalnego w celu ustalenia wysokości świadczeń.
- Brak mocy wiążącej dla sądów: Sądy powszechne oraz sądy ubezpieczeń społecznych nie są związane treścią informacji z Instytutu Pamięci Narodowej. Mają one pełne prawo, a wręcz obowiązek, samodzielnie oceniać i weryfikować przebieg służby na podstawie całego zebranego materiału dowodowego.
W imieniu organu administracji publicznej czynności materialno-technicznej może dokonać osoba piastująca funkcję tego organu (piastun)lub upoważniony pracownik urzędu obsługującego dany organ. Wprawdzie Instytut Pamięci Narodowej nie jest organem administracji publicznej w znaczeniu ustrojowym (strukturalnym), ale jego Prezes oraz dyrektorzy oddziałów działają jako organy administracji publicznej w znaczeniu funkcjonalnym. Oznacza to, że sam IPN jako instytucja posiada unikalny status państwowej jednostki organizacyjnej o szczególnych uprawnieniach, łączącej zadania m.in. prokuratorskie, archiwalne, naukowe i administracyjne.
Zgodnie z literalnym brzmieniem art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej: „Na wniosek organu emerytalnego Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu sporządza na podstawie posiadanych akt osobowych i, w terminie 4 miesięcy od dnia otrzymania wniosku, przekazuje organowi emerytalnemu informację o przebiegu służby wskazanych funkcjonariuszy na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa wart. 13b.”.
Art. 13a ust. 5: Informacja o przebiegu służby, o której mowa w ust. 1, jest równoważna z zaświadczeniem o przebiegu służby sporządzanym na podstawie akt osobowych przez właściwe organy służb, o których mowa wart. 12.
Ustęp 6 tego artykułu stanowi, iż do „informacji o przebiegu służby funkcjonariusza na rzecz totalitarnego państwa” nie stosuje się przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.
Jak się wydaje ustawodawca określając, że „informacja o przebiegu służby funkcjonariusza na rzecz totalitarnego państwa” jest równoważna z zaświadczeniem o przebiegu służby sporządzanym na podstawie akt osobowych, nieprzypadkowo wskazuje, że chodzi o zaświadczenie sporządzane przez właściwe organy służb. Zatem „informacja o przebiegu służby funkcjonariusza na rzecz totalitarnego państwa” powinna zostać sporządzona przez właściwy organ Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu”. W § 2 ust. 1 Statutu IPN określono, że organami IPN są: Prezes IPN; Kolegium IPN i dyrektor oddziału IPN. Zadania organów IPN określają ustawy.
W tym miejscu zasadne jest pytanie, czy osoba pełniąca funkcję organu IPN mogła udzielić stosownego upoważnienia np. naczelnikowi oddziałowego archiwum lub innemu pracownikowi tej instytucji? Naczelnik oddziałowego archiwum jest jedynie kierownikiem wewnętrznej komórki organizacyjnej, a nie organem. Nie posiada on własnej podmiotowości administracyjnoprawnej do reprezentowania Instytutu na zewnątrz.
Tymczasem dyrektor oddziału IPN nie może skutecznie upoważnić naczelnika oddziałowego archiwum do wydawania informacji o przebiegu służby, jeżeli czynność ta ma charakter wyłącznie materialno-techniczny, a przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (K.p.a.) nie mają do niej zastosowania. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych i Sądu Najwyższego, dokument ten stanowi oświadczenie wiedzy. Dlatego też kompetencja do jego sporządzenia przysługuje wyłącznie ustawowo wskazanemu organowi IPN, a nie podległym mu pracownikom.
Zgodnie z Ustawą o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2021 r. poz. 177) pion archiwalny Instytutu gromadzi, ewidencjonuje, przechowuje, opracowuje, zabezpiecza i udostępnia dokumenty zbrodni z lat 1917–1990 oraz dokumenty ukazujące fakty i okoliczności dotyczące losów Narodu Polskiego w latach 1939–1990 i informujące o poniesionych ofiarach i wyrządzonych szkodach, wydaje na ich podstawie uwierzytelnione odpisy, wypisy, wyciągi i reprodukcje przechowywanych dokumentów. Oddziałowe archiwum IPN (podlegające pod pion Archiwum IPN) pełni funkcję wykonawczą i gromadzi materiały, natomiast jego szef odpowiada za kwestie organizacyjne, zarządzanie zasobem oraz procedury udostępniania dokumentacji. Dyrektor (lub naczelnik) oddziałowego archiwum IPN nie ma samodzielnych uprawnień do wydawania oficjalnych opinii w imieniu Instytutu Pamięci Narodowej. Wszelkie oficjalne opinie i decyzje merytoryczne wydawane przez piony IPN – takie jak opinie dotyczące pomników, tablic pamiątkowych czy remontów grobów wojennych – leżą w ustawowych kompetencjach Prezesa IPN, dyrektorów biur centralnych lub dyrektora oddziału IPN (na mocy odpowiednich upoważnień). Do zadań kierownika oddziałowego archiwum należy m.in. wydawanie decyzji o udostępnieniu oryginalnych dokumentów czy realizacja wniosków o kwerendy. Przygotowuje on dokumentację i materiały źródłowe, które mogą posłużyć innym pionom do wydania właściwej opinii, lecz sam takiego dokumentu nie podpisuje.
Naczelnik oddziałowego archiwum IPN nie posiada uprawnień dyrektora archiwum państwowego, ponieważ są to dwa zupełnie różne stanowiska w polskim systemie prawnym i archiwalnym. Ich kompetencje, pozycja w strukturze urzędowej oraz podstawa prawna działania drastycznie się od siebie różnią. Naczelnik oddziałowego archiwum IPN jest kierownikiem komórki niższego szczebla (referatu lub wydziału) wewnątrz danego oddziału, podlegającym bezpośrednio dyrektorowi oddziału IPN oraz centralnemu Dyrektorowi Archiwum IPN. Z kolei dyrektor archiwum państwowego to samodzielny organ zarządzający osobną państwową jednostką budżetową, który podlega bezpośrednio Naczelnemu Dyrektorowi Archiwów Państwowych. Dyrektor archiwum państwowego działa jako organ administracji publicznej i wydaje samodzielne decyzje w toku postępowań administracyjnych. Naczelnik w strukturze IPN przygotowuje projekty pism i wniosków, ale kluczowe decyzje i upoważnienia należą do Prezesa IPN lub dyrektora całego pionu archiwalnego.
Po upływie dziewięciu lat od wydania pierwszych „informacji o przebiegu służby funkcjonariuszy na rzecz totalitarnego państwa” wszelkie zarzuty dotyczące treści, formy oraz uprawnień określonych pracowników IPN do wydania tych informacji nie spotkały się z jakąkolwiek argumentacją czy odpowiedzią sądów powszechnych lub Sądu Najwyższego. Lakoniczne stwierdzenie, iż informacja IPN była wiążąca dla organu emerytalno-rentowego może mieć nawet jakieś uzasadnienie. Pod warunkiem, że mamy do czynienia z informacją zawierającą okoliczności faktyczne (chociażby dane o nawiązaniu stosunku służbowego w konkretnej jednostce organizacyjnej na konkretnym stanowisku służbowym wymienionym w konkretnym ustępie, punkcie, literze, tiret art. 13b ustawy zaopatrzeniowej), którą podpisała uprawniona osoba do jej wydania. Nic się nie zmieniło pod tym względem od 2009 roku (tzw. pierwsza ustawa represyjna).
Pozdrawiamy. Zespół Prasowy BM RP.
